English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

30 2010

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET CZARODZIEJSKIEJ GÓRY:
N jak nowe słowo miłości

Małgorzata Łukasiewicz

W „Czarodziejskiej górze” dużo jest nowości, nowinek i innowacji, od metod leczenia gruźlicy, przez projekty naprawy świata, po modę, rozrywki i gadżety. Novum, o którym tu mowa, przedstawia się o tyle wyjątkowo, że nie jest po prostu kolejną zmianą, odróżniającą teraźniejszość od przeszłości, ale ma rzutować na samą przeszłość.

Formuła „nowe słowo miłości” pada w rozdziale „Pełnia harmonii”, gdy narrator podsumowuje pobyt Castorpa na górze i stwierdza, że „nasz bohater dojrzał”. Dojrzał mianowicie do tego, by na świat, w którym się urodził i który kochał, spojrzeć z krytycznym dystansem. Symbolem tego świata jest pieśń Schuberta o lipie do słów Müllera – „czarowna pieśń”. Dystans i krytycyzm bynajmniej nie oznaczają końca miłości, przeciwnie, nadają jej „właściwy smak”.

„A najlepszym owego czaru synem byłby zapewne ten, kto by życie swe strawił na jego przezwyciężeniu i umarł z wyrazem nowej, nie wypowiedzianej jeszcze miłości na ustach. Warto umrzeć za tę czarowną pieśń! Ale kto za nią umiera, ten umiera już właściwie nie za nią i staje się bohaterem, bo umiera w gruncie rzeczy za nowe słowo miłości i przyszłości, zrodzone w jego sercu”.

W mowie „O niemieckiej republice” z 1922 roku Mann nadał tej figurze sens bezpośrednio polityczny: w 1914 roku „w sercach młodzieży” gotowej na śmierć za ojczyznę powstała „republika”.

Castorp na razie jeszcze słucha swoich ulubionych płyt w salonie Berghofu, jeszcze ma na górze coś ważnego do zrobienia, ale za kilkadziesiąt stron wyruszy na pole bitwy i w chwili, kiedy ginie nam z oczu, będzie nucił pieśń o lipie. Podejmując przerwaną w czasie wojny pracę nad powieścią, Mann zanotował w dzienniku: „Wyprawienie Hansa Castorpa na wojnę oznacza więc wysłanie go na rozpoczynającą się walkę o nowe”.

Sentencje z powieści powtórzył Mann w mowie o Nietzschem i jemu właśnie przypisał akt owego heroicznego samoprzezwyciężenia. Mówiąc o Castorpie i o Nietzschem, mówił jednak także o sobie, o swojej własnej rozprawie z niemiecką tradycją i akcesie pod sztandary republiki.

W powieści Mann skupia się na niebezpiecznych treściach tej tradycji, takich jak zauroczenie śmiercią. W „Mowie o niemieckiej republice” wydobywa z niej motywy spychane przedtem na margines i niedostrzegane, takie jak zalążki i fundamenty ducha republikańskiego. Co ciekawe, w obu wypadkach pozytywny program na przyszłość skupia się na przeszłości. Jak gdyby wszelkie nowatorstwo sprowadzało się do nowego spojrzenia wstecz, a każdy krok w przyszłość oznaczał jedynie przyrost przeszłości do przepracowania.

„Nowe słowo miłości” ma więc wyrażać przełom w rozumieniu i odczuwaniu tego, co składa się na narodową tożsamość. Na tym jednak rzecz się chyba nie kończy. Formułę można bowiem odczytać jeszcze inaczej. Nielichy potencjał przełomowy kryje się przecież w samym „słowie”. „Słowo” ma tu sens nie tylko przesłania, ważnego komunikatu, lecz również określonej formy ekspresji.

W „Rozważaniach człowieka niepolitycznego” Mann twierdził, że wykładnikiem kultury niemieckiej jest muzyka, a nie słowa, i głębię muzyki przeciwstawiał płytkiej retoryce naprawiaczy świata. Jeżeli teraz za właściwą formę, w której dojrzały duch niemiecki mógłby się należycie odnaleźć, uważa „słowo”, musi to być słowo „nowe”. Nie może mieć nic wspólnego z tyradami „literatów cywilizacji”. Musi być dość pojemne, by z miłością pomieścić i dawny świat, i krytyczny dystans do niego. Czyżby chodziło o możliwości, które daje powieść?

O sporze tradycji i nowatorstwa będzie potem w „Józefie i jego braciach”. O stosunkach muzyki i słowa było już w „Buddenbrookach”, będzie – w „Doktorze Faustusie”.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.