English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

43 2010

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET CZARODZIEJSKIEJ GÓRY:
P jak pojedynek

Małgorzata Łukasiewicz

Przez cały drugi tom „Czarodziejskiej góry” Settembrini i Naphta toczą ze sobą spór. Różni ich wszystko, może z wyjątkiem elokwencji i zapędów pedagogicznych. Wolnomularz i jezuita, humanista i inkwizytor, zwolennik republiki i rzecznik Państwa Bożego. Oświecenie i średniowiecze, postęp i rewolucja konserwatywna, utopia i antyutopia. U spodu tkwią odmienne przeświadczenia co do natury człowieka: czy jest dobra i kierując się światłem rozumu sama świetnie sobie poradzi – czy też jest słaba i skora do dzikich wybryków, więc trzeba ją przemocą okiełznać i naprowadzić na drogę zbawienia. Wystarczy byle pretekst, przygodnie rzucone słówko, a ci dwaj już okopują się na wrogich pozycjach i mobilizują ogromne zasoby wiedzy, erudycji i talentów erystycznych, by przygwoździć oponenta – oraz zrobić wrażenie na Castorpie.

Settembrini skupia w sobie cechy „literata cywilizacji” i majaczy za nim m. in. Henryk Mann. Modelem postaci Naphty był po części Georg Lukács oraz wszyscy „kapłani ascetyzmu”, których tak nienawidził Nietzsche.
Pod piórem Manna te dyskusje to majstersztyk. Główny trakt kontrowersji rozgałęzia się w milion ścieżek pobocznych. W kolejnych starciach argumenty obu stron mieszają się i tracą kontury, a przeciwnicy niepostrzeżenie zamieniają się miejscami. Castorp swymi niby to naiwnymi wtrętami do dyskusji też potrafi narobić zamieszania. Inny dopuszczony do udziału w tych kolokwiach pacjent „Berghofu”, pan Ferge, niezależnie od aktualnie roztrząsanej kwestii wyjeżdża z opowieścią o wstrząsie opłucnowym. Spór osiąga pełny wymiar groteski, gdy protagoniści rezygnują z wywodów i argumentów i już tylko przerzucają się gołymi hasłami: „kształt”, „logos”, „rozum”, „namiętności”, „rzeczywistość”, „jaźń”, „natura”, „duch”, „sztuka”, „krytyka”. W trybie przyspieszonej inflacji pojęcia porządkujące intelektualną kulturę Zachodu, zmieniają się w żetony jałowej gry.

Aż dochodzimy do rozdziału zatytułowanego „Wielkie rozdrażnienie”. Jest rok 1913 i nastrój na górze odzwierciedla naładowaną atmosferę Europy tuż przed wybuchem wielkiej wojny. Pacjenci wdają się między sobą w awantury i bójki. Grupka przebywających w „Berghofie” Polaków pasjonuje się zawiłą „sprawą honorową”, co polega na wymianie policzków i wydawaniu dyplomatycznych oświadczeń – materiału dostarczył Mannowi incydent z życia Stanisława Przybyszewskiego (w powieści przemianowany jest na „Stanisława Żuławskiego”). Pewnego dnia zaś Settembrini zarzuca Naphcie „bezeceństwo” i wtedy jedynym wyjściem okazuje się pojedynek. Pistoletów dostarcza oczywiście pan Albin. Stają przepisowo naprzeciwko siebie, Settembrini strzela w powietrze, a w odpowiedzi Naphta sam sobie pakuje kulę w łeb.
Strzał w powietrze to gest szlachetnego humanisty, który przecież nie będzie zabijał – ale jakże bezradny gest. Samobójstwo Naphty jest logiczną konsekwencją terroru wobec niesfornej natury – fanatyczna asceza zawsze okalecza życie i ostatecznie je niszczy.

I tu mamy kłopot. Bo skądinąd znajdujemy u Manna inne tropy w kwestii ascezy i tępienia nieodpowiedzialnych instynktów. Pisząc wielokrotnie o Goethem, Mann nigdy nie omieszka wyrazić zachwytu dla idei wyrzeczenia. A Aschenbach? Do czasu przygody weneckiej prowadził życie na wskroś ascetyczne, z wyznaczonymi obowiązkowymi godzinami pracy i polewaniem się zimną wodą, i temu zawdzięczał swoje artystyczne sukcesy. A wybraniec Gregor, który – nim osiągnął świętość – przez lata umartwiał się na skale? A żelazna dyscyplina, jaką Mann narzucał samemu sobie i dokumentował w dziennikach? Coś łączy ich wszystkich z brzydkim Naphtą.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.