English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

50 2011

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET CZARODZIEJSKIEJ GÓRY:
T jak ty

Małgorzata Łukasiewicz

„Chociaż może się to wydawać dziwne, ale obaj kuzyni od dawna unikali mówienia sobie po imieniu, wyłącznie i jedynie z obawy przed zbyt wielką serdecznością. A że trudno przecież im było zwracać się do siebie po nazwisku, więc ograniczali się do słówka «ty»”.

Forma „ty”, przechodzenie na „ty” w „Czarodziejskie górze” – także w „Doktorze Faustusie” i gdzie indziej u Manna – nigdy nie jest naturalną i prostą sprawą, zawsze oznacza jakieś komplikacje. Castorp i Ziemssen są w tym samym wieku. Obaj mają tę przypadłość, że w chwilach przejęcia drży im kark. Obydwaj kochają się w Rosjankach. Poza tym wszystko ich różni.

Castorp ma niebieskie oczy, włosy rudawoblond i jasną karnację, Ziemssen jest brunetem o czarnych oczach i smagłej cerze. Castorp mówi z akcentem północnym, Ziemssen z południowym. Castorp jest skończonym cywilem, Ziemssen typem wojskowym. Ziemssen robi wszystko, żeby jak najprędzej opuścić sanatorium i wrócić na niziny, Castorp przedłuża pobyt na górze w nieskończoność. Castorp rozkoszuje się cygarami, Ziemssen nie pali. Na spacerach Castorp, przynajmniej z początku, używa laski i nosi kapelusz, Ziemssen maszeruje bez laski i z gołą głową.

Oczywiście jako kuzyni nie muszą być do siebie podobni, mogą się nawet bardzo różnić i nikt by się temu nie dziwił. Jednak to natarczywe uwypuklanie przeciwstawnych cech, czasem całkiem nieistotnych, nasuwa myśl, że chciano z nich zrobić parę, dobraną na zasadzie opozycji. W dodatku czasem dochodzi jak gdyby do wymiany cech i funkcji. Najpierw Ziemssen wprowadzał kuzyna w sanatoryjne obyczaje, potem, gdy po dzikim wyjeździe wrócił na kurację, „wszystko odbyło się tak jak kiedyś, po przybyciu Hansa, tylko odwrotnie”: „Joachim żył teraz u boku Hansa Castorpa”. Można powiedzieć, że zamieniają się nawet rodzajem śmierci: żołnierz Ziemssen umiera na sanatoryjnym łóżku, cywil Castorp – na polu bitwy. Dodajmy jeszcze, że Ziemssen przed śmiercią przestaje się golić i wyrasta mu broda, taka, jaką zapuszczają żołnierze na froncie – a Castorp, nim pójdzie na wojnę, też zapuszcza sobie brodę, i po tej brodzie duch opowieści rozpoznaje go w wirze bitewnym na końcu powieści.

Baśnie o dwóch braciach – a według Brunona Bettelheima jest to najstarszy i najbardziej rozpowszechniony schemat baśniowy – mówią o dwóch sprzecznych tendencjach jaźni, które należy jakoś chytrze zmodyfikować, by dały się ze sobą pogodzić, ponieważ obie są w życiu przydatne. Jeden brat zostaje w domu, drugi wyrusza w świat, jeden jest nazbyt przezorny, drugi nazbyt skłonny do ryzyka. Do baśniowych alternatyw Mann dodaje swoje: ciekawość życia i tęsknota do śmierci, szukanie nowych rozwiązań i tradycjonalizm. Castorp byłby tym bratem, który gotów jest porzucić dotychczasowe życie, puścić się w przygodę i szukać dla siebie nowego miejsca. Ale nie chce przecież całkiem odżegnywać się od tego, co porzucił, przeciwnie (patrz N jak nowe słowo miłości). Gdy Ziemssen decyduje się na dziki wyjazd (narażając się na śmierć albo ulegając pociągowi do śmierci), Castorp jest przerażony: „sam nigdy nie znajdę drogi na równinę”. Przy wyjeździe Ziemssen też – jeden jedyny raz! – zwraca się do Castorpa po imieniu, i wtedy dopiero Castorp przeraża się na dobre. Ostatecznie Ziemssen umrze, ale przecież Castorp wywoła go z grobu, czyli, jak w baśniach, przywróci do życia, dopełniając koniecznego aktu integracji.

Jeśli przystać na ten sposób lektury, relacje między kuzynami nabiorą przewrotnego smaku. Gdy jeden coś przed drugim ukrywa, podpatruje drugiego, dziwi się drugiemu – wszystko to są gierki pod- i nadświadomości, epizody konfliktu wewnętrznego, białe plamy albo sukcesy introspekcji. Ziemssen, mając wgląd od wewnątrz, jest oprócz narratora jedyną instancją w powieści, która dostrzega postępy Castorpa w edukacji na górze.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.