Georges Didi-Huberman
„Strategie obrazów”
Tomasz Szerszeń
To krytyczny dystans, a nie płomienne zaangażowanie jest drogą do rozszyfrowania strategii obrazów i, tym samym, do odkrycia ich polityczności
Co zrobić, gdy świat rozpada się na drobne części, na kawałki, których nie da się już złożyć w całość? Wziąć nożyczki, wycinać i kleić, rozcinać i składać. Demontować i montować na nowo. Tak jakby papier mógł przyjąć cały nieład świata, jakby miał być jedyną odpowiedzią na okropności wojny.
„Często widziałam go z nożyczkami i klejem w ręku. To, co widzimy tutaj, to rezultat wycinanek poety: obrazy wojny” wspominała Bertolta Brechta jego przyjaciółka i współpracowniczka Ruth Berlau. Dlaczego obrazy? Co sprawia, że w obliczu katastrofy wojennej człowiek pióra decyduje się na inną strategię, na inną formę – nie na słowa, lecz na obrazy? „Już tylko oczy są w stanie wydobyć krzyk”, pisał podczas II wojny światowej francuski poeta René Char. Brecht do dębowych desek w swej pracowni przybił znamienną sentencję: „Prawda jest konkretna”. Idzie więc za tym przeświadczeniem, pogrąża się w wizualnym doświadczeniu, w wojennej ikonografii. W wyciętych z gazet zdjęciach z frontu, w obrazach propagandy, gestach triumfu i cierpienia odnajduje materiał, który pozwala mu zająć stanowisko, stawić opór. Opór wobec czego? Wobec destrukcji, jaką niesie wojna? Do pewnego stopnia. Rzeczywistym celem Brechta jest jednak „zdemontowanie” siły obrazów – siły, która sprawia, że czasem rażą one lepiej niż armaty – i „zmontowanie” jej na nowo: nadanie jej nie tylko innego sensu, ale również nowego, politycznego ładunku. Obrazy nigdy nie są neutralne – by zrozumieć tę naukę, trzeba nauczyć się patrzyć z dystansu. Bowiem to krytyczny dystans a nie płomienne zaangażowanie jest drogą do rozszyfrowania strategii obrazów i, tym samym, do odkrycia ich polityczności.
Georges Didi-Huberman, „Strategie
obrazów. Oko historii 1”. Przeł. Janusz
Margański, Nowy Teatr – Ha!Art,
Warszawa-Kraków 2011, 296 stron, w
księgarniach od maja 2011.Francuski filozof i historyk sztuki Georges Didi-Huberman podąża tym tropem. Zwraca uwagę na dwa, z całą pewnością trochę zmarginalizowane dzieła Brechta: powstający w latach 1938-55 „Arbeitsjournal”– wizualny dziennik pracy – i „Kriegsfibel” (1955) – elementarz wojny, w którym wycięte z gazet ilustracje opatrzone zostały poetyckim komentarzem. Analizując je, wskazuje na związek między emigracyjnym wyobcowaniem, wieloletnią tułaczką, a praktykami krytycznego czytania obrazów. Demontowania ich i składania na nowo według teatralnego wzorca, jakim jest słynny efekt obcości. Wyobcowanie obrazów oznacza niezgodę na bezkrytyczne przyjecie ich takimi, jakie są. Narzędziem w tej walce są dla Brechta właśnie nożyczki, zaś „montaż byłby metodą poznania oraz chwytem formalnym zrodzonym z wojny, uznającym nieład świata”.
Jednak czy „Strategie obrazów”są książką o Brechcie? I tak, i nie. Didi-Huberman od lat stara się pokazać, że to, co najciekawsze dzieje się na marginesie obrazu, na granicy widzialności. Również między obrazami – w przestrzeni nazwanej przez Aby’ego Warburga „ikonologią interwału”. „Strategie obrazów”wydają się być kolejną odsłoną monumentalnego dzieła o montażu nie jako środku artystycznym, lecz narzędziu poznania. O doświadczeniu, które sytuuje się gdzieś pomiędzy estetyką, polityką i historią i przez to pozostaje dla nas często niewidoczne. Didi-Huberman powraca konsekwentnie do swoich mistrzów – postaci tworzących swe najciekawsze projekty w okresie między dwiema Wojnami Światowymi – by następnie pomyśleć obrazy inaczej. Aby Warburg, Walter Benjamin, Georges Bataille, Carl Einstein… Do mistrzów tej „wizualnej wiedzy radosnej”, twórców „sztuki nieciągłości” dołączył niedawno Bertolt Brecht.
„Strategie obrazów” zostały wydane w momencie rosnącego zainteresowania twórczością Brechta w Polsce. Postaci, podkreślmy to, ambiwalentnej i do dziś odrzucanej przez wielu za wielokrotnie okazywane poparcie dla totalitarnej władzy i tak jawnie stalinowskie utwory jak „Środek zaradczy”. Czy Brecht może być zbawiony? Książka Didi-Hubermana otwiera tu nową, nieoczywistą perspektywę.
Tomasz Szerszeń, antropolog kultury, fotograf. Absolwent Fotografii w Szkole Filmowej w Łodzi i Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych na UW, od niedawna doktor. Członek redakcji „Kontekstów”. Autor tekstów w książkach i pismach, uczestnik projektów artystycznych.
Narodowy Instytut Audiowizualny
@dwutygodnik
