dwutygodnik - strona kultury

Michał Oleszczyk

Elementem przesądzający o sukcesie filmu jest aktorstwo. Schematyczny scenariusz i reżyseria ulegają dosłownemu rozsadzeniu, ilekroć na ekranie pojawia się Viola Davis (która powinna już teraz przygotowywać mowę na odbiór Oscara)

Serial „Mad Men” jest być może kluczowym tekstem współczesnego (szeroko rozumianego) kina, a „Służące” dziedziczą po nim w pierwszej linii. Recepta „Mad Manów” zasadza się na połączeniu nostalgii za wyglądem wczesnych lat sześćdziesiątych z jednoczesnym ich osądzaniem za polityczne wstecznictwo. Paradoks polega na równoczesnej fetyszyzacji i wiwisekcji świata przedstawionego – dzięki czemu na jednej księgarskiej półce mogą później lądować analizy genderowej opresji ujawnianej w „MM” oraz poradnik podpowiadający, jak ubierać się „na Drapera”.

„Służące” Tate’a Taylora rozgrywają się dokładnie w tym samym momencie historycznym, co „Mad Meni”, tyle że po drugiej stronie barykady wzniesionej w – coraz to ostrzejszej – kulturowej wojnie Ameryki z sobą samą. Jackson w stanie Mississippi jest tak daleko od świata Madison Avenue, jak to tylko możliwe – zamiast kosmopolityzmu kwitnie tam wciąż dorodny (mimo, że wojna secesyjna skończyła się równo 100 lat wcześniej), usankcjonowany prawnie rasizm. I znowu, jak w kultowym serialu, zachęca się nas do projektowania historycznej wiedzy o tym, co przyszło później, na czyny i rozmowy rozgrywające się w – wizualnie i scenograficznie dopieszczonym – „teraz A.D. 1963”.

Głównym tematem filmu jest krucjata, na jaką wyrusza ambitna reporterka imieniem Skeeter (Emma Stone) – pochodząca z Jackson, ale wykształcona w Nowym Jorku – pragnąca spisać i opublikować osobiste świadectwa czarnoskórych pomocy domowych w jej rodzinnym mieście. Czy wszystkie one rzeczywiście żyją tylko troskami swych białych pracodawców i ich różowiutkich dzieci, jak sugeruje to klasyk amerykańskiej szmiry, czyli „Przeminęło z wiatrem”…? Skeeter zadaje niewygodne pytanie i prowokuje w Jackson prawdziwą burzę – a że jej wysiłki zbiegają się w czasie z rosnącymi w całym kraju napięciami rasowymi, napisana przez nią w końcu książka urasta do rangi symbolu politycznego przebudzenia czarnoskórych kobiet: oto wreszcie przemówiły własnym głosem.

„Służące”, reż. Tate Taylor.
USA 2011, w kinach od 4 listopada 2011„Służące” są rodzajem schizofrenicznego symulakrum: dramatyzują powstanie książki, która nigdy nie istniała, sugerując jednocześnie jej wielkie znaczenie dla ruchu praw obywatelskich. Struktura jest na tyle wielowątkowa, że przez (odczuwalne!) dwie i pół godziny seansu dostajemy portret zbiorowej świadomości in statu nascendi, z punktem przełomowym w postaci zdania: „My nie walczymy o prawa obywatelskie, my tylko opowiadamy swoje historie!”. No właśnie – zdaje się mówić cały film – podzielenie się własną historią, stanowi pierwocinę emancypacji.

Skeeter jest nie tylko posłańcem z innej, nowojorskiej kultury – jest także wysłannikiem z roku 2011. Wszystkie jej reakcje i cechy zewnętrze, włącznie z uczesaniem i uwagami o tym, że nie potrzebuje męża, są jak listy w butelce wysłane z przyszłości, naszego teraz. „Służące” popełniają kardynalny błąd wszystkich populistyczno-liberalnych bajek, jakie Hollywood opowiada od lat: scenariusz ustawia „naszych” przeciwko „tamtym” z siermiężnością godną nieudolnego drwala. O ile więc Skeeter jest od początku kreślona jako postać postępowa (czyli „nasza”), o tyle portrety jej lokalnych przyjaciółek – tych, co to nie liznęły nowojorskiej wolności i mówią z silniejszymi akcentami – są galerią karykatur, zaludnioną przez żmije, niewiele różniące się od tych wrednych pań w „Trędowatej”, które na widok Michorowskiego całującego dłoń Stefci syczały przez zęby: „Czy to nie za dużo?”. Takie postaci powstają wedle zasad starej melodramatycznej wycinanki. Całe „Służące” skażone są uproszczeniami, które w najgorszych przypadkach zahaczają o własną odmianę rasizmu, upupiającego czarnoskórych jako ludyczne figury zdroworozsądkowego umiarkowania i uruchamianej na zawołanie krotochwili.

Viola Davis

Teraz wolta: wszystko to nie sprawia, że „Służące” są niewarte obejrzenia. Jest bowiem jeden element przesądzający o sukcesie filmu, a mianowicie aktorstwo. Dzieje się bowiem tak, że schematyczny scenariusz i reżyseria Taylora ulegają dosłownemu rozsadzeniu, ilekroć na ekranie pojawia się Viola Davis (która powinna już teraz przygotowywać mowę na odbiór Oscara). O tym, że Davis jest wielką aktorką, wiedziałem już po „Wątpliwości”, ale to, co pokazuje w „Służących”, przerasta wszelkie oczekiwania. Jej twarz nie tylko ma wypisaną na sobie historię bólu: Davis jest zdolna do najsubtelniejszych przejść emocjonalnych (od uśmiechu szczerego do fałszywego, od nadziei do zadziorności), jakby były najprostszą rzeczą na świecie. Kiedy w ostatnim ujęciu to ona odchodzi w dal i to jej głos rozbrzmiewa po raz pierwszy zza kadru, dokonuje się na naszych oczach prawdziwa kradzież filmu: trudno w tym momencie pamiętać, że bohaterką opowieści miała być Skeeter bądź ktokolwiek inny (mimo że i Emma Stone, i jej koleżanki wszystkie spisują się na medal).

Dzięki roli Davis, której bohaterka zaczyna jako pomoc domowa z ukrytymi zadrami i nieprzepracowaną żałobą, a kończy jako kobieta planująca własną karierę pisarską, cała staroświecka maszyneria tego filmu nagle ożywa. Człowiek puka się w czoło, bo widzi, że scenariusz to czysty schemat, ale nie potrafi powstrzymać napływających do oczu łez: ta kobieta, ta postać, ma w sobie więcej życia i bólu, niż twórcy „Służących” mogli sobie wyobrazić, planując szytą na miarę alegorię wolności. Nagle porzucamy uniwersum „Mad Menów” i znajdujemy się o kilka pułapów wyżej: tam, gdzie rodzi się polityczny sprzeciw jednostki mającej dość ucisku, a kończą wszelkie uproszczenia i podawane z wielką wprawą klisze.