English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

01 2009

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

ŚLEDZTWA RUDEGO KOTA:
Zbrodnia na scenie

Tomasz Fiałkowski

Nie, nie chodzi o Otella i Desdemonę ani o inne krew w żyłach mrożące historie, które tak lubili pokazywać elżbietanie i nasz łagodny z pozoru Juliusz Słowacki. Nie będzie też o współczesnych brutalistach. Interesuje nas powieść kryminalna, a ściślej – jej szczególna odmiana, w której scena teatralna staje się miejscem zbrodni.

Przykładów sporo, trzeba wybierać. „Śmierć pustego człowieka” Angielki Caroline Graham (rocznik 1931, ale debiutowała po pięćdziesiątce) to druga z cyklu jej powieści, których bohaterem jest inspektor Barnaby. Przyniosły jej sławę i pieniądze, także za sprawą serialu telewizyjnego.

Teatr Amatorski w Causton w hrabstwie Midsomer wystawia „Amadeusza” Petera Shaffera. Premiera wypada więcej niż efektownie. Odtwórca roli Salieriego w scenie samobójstwa naprawdę podcina sobie gardło, bo ktoś podłożył mu brzytwę z niezabezpieczonym ostrzem. Podejrzanych jest wielu. Mordercą okazuje się ostatecznie reżyser. Za swój czyn jednak nie odpowie. Jego mania wielkości przeradza się w prawdziwe szaleństwo i w finale, niczym Gloria Swanson w „Bulwarze Zachodzącego Słońca”, daje się bez oporu wyprowadzić z teatru, bo inspektor powiedział mu, że na zewnątrz czekają dziennikarze.

Cofnijmy się w lata trzydzieste, na spotkanie innej damy anglosaskiego kryminału. Ngaio Marsh (1895–1982), Nowozelandka o maoryjskim imieniu, sama była aktorką i chętnie wykorzystywała znajomość teatralnych realiów. W „Szampańskim zabójstwie” („Vintage Murder”, 1937) trupa z londyńskiego West Endu odbywa tournée po Nowej Zelandii. Pierwszy spektakl w (fikcyjnym) mieście Middletown okazuje się sukcesem. Przyjęcie urządzone na scenie z okazji urodzin gwiazdy zespołu Carolyn Dacres – niekoniecznie.

Gigantyczna butla szampana, która miała być niespodzianką wieczoru, zamiast majestatycznie zjechać na sznurze – spada gwałtownie na głowę organizatora przyjęcia i zarazem zamożnego męża gwiazdy. Poczciwy grubasek pada trupem na miejscu. Kto przeciął linkę od kontrawagi? Tego dowiemy się od przystojnego inspektora Scotland Yardu Rodericka Alleyna, który przypadkiem towarzyszy zespołowi.

I na koniec przykład rodzimy. Wśród powieści, które Maciej Słomczyński (1922–1998) ogłosił jako Joe Alex, znajduje się napisana pół wieku temu „Śmierć mówi w moim imieniu”. Intryga jeszcze bardziej wyrafinowana i jeszcze mniej prawdopodobna. Podczas przerwy w „Krzesłach” Eugene’a Ionesco w garderobie zostaje zamordowany odtwórca roli Starego, ale przedstawienie toczy się dalej. Reżyser, korzystając ze swych zdolności imitatorskich i z faktu, że bohaterowie sztuki noszą maski, zastępuje ofiarę, by dać alibi aktorce grającej Starą. Sądzi, że to ona jest morderczynią, tymczasem zabił zupełnie kto inny.

Zbrodnia w teatrze to figura klasycznego angielskiego kryminału. Jest scena, na której dzieją się rzeczy straszne, i jest widownia, z której zbrodnię obserwujemy. Te dwie rzeczywistości oddziela kurtyna. Nawet jeśli – jak u współczesnej nam Caroline Graham (też zresztą mającej w życiorysie epizod aktorski) – kurtyna nie jest całkiem szczelna, bo żona inspektora odgrywa w spektaklu niemą rolę kucharki Salierich, a jego przyszły zięć jest scenicznym Mozartem.

Kiedy kurtyna znika, przenosimy się w całkiem inny świat. Kryminał przestaje być czystą konwencją, pozwalającą odreagować nasze lęki. Raczej je mnoży: być może ci, którzy tropią zbrodniarzy, w istocie znajdują się po stronie zbrodni?

Wątpliwości tego rodzaju zaszczepił w nas amerykański czarny kryminał, podobnie jak przekonanie, że sprawiedliwość nie zawsze musi zatriumfować, a jej rzecznicy (jak Sam Spade z „Sokoła Maltańskiego”) niekoniecznie posługują się szlachetnymi metodami. Etyka czy skuteczność? Oj, może lepiej byłoby nie czytać kryminałów. My jednak z tego nie zrezygnujemy.

Tomasz Fiałkowski, ur. 1955, absolwent prawa i historii sztuki UJ, krytyk, prowadzi rubrykę Lektora w „Tygodniku Powszechnym”, redaguje „Książki w Tygodniku”; rozmówca Stanisława Lema, biograf Jerzego Turowicza.

Jeśli chcesz umieścić fragment tekstu z dwutygodnik.com na swojej stronie lub blogu, prosimy o kontakt z redakcją na adres e-mail: redakcja@dwutygodnik.com. Dowiedz się więcej.