dwutygodnik - strona kultury

Łukasz Maciejewski

W sobotę rano w wieku 89 lat zmarł w Warszawie Jerzy Stefan Stawiński, reżyser, a przede wszystkim wielki scenarzysta filmowy, współtwórca Szkoły Polskiej, autor scenariuszy do takich filmów jak: „Kanał”, „Eroica” czy „Zezowate szczęście”

Co łączy „Eroikę” i „Zezowate szczęście” Munka z „Kanałem” Wajdy;  „Krzyżaków” Forda z „Pułkownikiem Kwiatkowskim” Kutza; „Wielką miłość Balzaka” Solarza i „Godzinę W.” Morgensterna, „Bilet powrotny” Petelskich i „Jutro idziemy do kina” Kwiecińskiego? Oczywiście Jerzy Stefan Stawiński, autor najlepszych scenariuszy w historii polskiego kina.

Wydany właśnie opasły tom scenariuszy Stawińskiego jest potwierdzeniem co najmniej kilku prawd nieoczywistych. Można – czasami warto – cierpliwie studiować poradniki pod tytułem „Jak napisać filmowy scenariusz i nie zwariować”; można uczęszczać na niezliczone płatne kursy scenariuszowe i wysłuchiwać dętych kawałków tak zwanych profesjonalistów o piekle i udręce scenarzystów na ślicznym filmowym niebie. Wszystko można, tylko właściwie po co? Naprawdę znacznie lepiej zainwestować w tę książkę i uważnie przeczytać scenariusze Jerzego Stefana Stawińskiego. Raz, drugi, nawet czwarty. To prawdziwa szkoła mądrego pisania dla kina.

Twórczość Stawińskiego jest dowodem na to, że pisanie dla kina wymaga nie tyle szkoleń i kursów, co talentu; ale talentu specjalnego: w mniejszym stopniu literackiego, w większym – wyczuwającego specyfikę filmowego medium. Pamiętajmy, że Stawiński był samoukiem. Do kina trafił, jak sam powiada, przez przypadek. Na wakacjach, nad rzeczką (opodal krzaczka) poznał Andrzeja Munka i od słowa do słowa, od obietnicy do spełnienia, między panami profesjonalnie zaiskrzyło. Pierwszym wspólnym dziełem J.S.S. i Munka był przełomowy w polskim kinie „Człowiek na torze” z 1956 roku (opowiadaną z trzech punktów widzenia tragiczną historię maszynisty Orzechowskiego Stawiński pisał bez znajomości „Rashomona” Kurosawy”!), kolejnymi „Eroica” i „Zezowate szczęście” – klasyczne arcydzieła polskiego kina. Jak powstawały te scenariusze? Z głowy i z kina. Nie z matematyki, nie ze schematów pisania scenariuszy czy z tak zwanych narracyjnych drabinek.

Jerzy Stefan Stawiński, „Scenariusze filmowe”.
Wybór i opracowanie Barbara Giza, Wydawnictwo Trio,
428 stron, w księgarniach od czerwca 2009Książka, opracowana przez monografkę pisarza, Barbarę Gizę, jest zbiorem dziewięciu filmowych scenariuszy Stawińskiego. Zawiera jednak wyłącznie autorskie teksty, które powstały z myślą o filmie. Nie znajdziemy zatem ani opowiadań przerobionych następnie na scenariusze – jak „Kanał”, ani adaptacji literackich – na przykład „Krzyżaków”. Możemy natomiast przeczytać trochę mniej znane utwory Stawińskiego, których pech polegał przede wszystkim na tym, że w odpowiednim czasie trafiły w ręce mniej zdolnych twórców niż Munk czy Wajda. Na przykład znakomity „Dezerter” (w 1957 roku film na podstawie tego tekstu wyreżyserował Witold Lesiewicz) dokumentuje ruch oporu na Śląsku, a utrzymany w stylu kultowej francuskiej „Ceny strachu” Clouzota – „Zamach” (udany film według tego scenariusza nakręcił w 1958 roku późniejszy działacz partyjny i twórca „Janosika”, Jerzy Passendorfer) opowiada o zamachu na Kutscherę.

W tomie pojawiły się również teksty jak dotąd niesfilmowane („Przed powstaniem” z 2004 roku i „Czerwona kurtyna” z 1995), czy wreszcie scenariusze komedii obyczajowych, w rodzaju „Rozwodów nie będzie” z 1963 roku, które Stawiński zekranizował samodzielnie – w okresie, kiedy jako „zbuntowany scenarzysta” postanowił zasiąść po drugiej stronie kamery.

Jerzy Stefan Stawiński, fot. Mariusz Kubik,
dzięki licencji GNU Free Documentation LicenseWszystkie, opublikowane w różnej formie (dokładny scenopis, opowiadanie, nowelka dramatyczna), teksty Stawińskiego czyta się znakomicie. Są świadectwem zawodowstwa, inteligencji, dystansu i wystrzegania się przez autora banalnego słowotoku. Każdy utwór jest formą idealnie zestrojoną: ma wprowadzenie, rozwinięcie i zakończenie. Stawiński domyka poszczególne wątki, ale jak ognia unika zbyt łatwych rozwiązań. Wie doskonale, że kino przede wszystkim musi zaskakiwać.

Wcześniejszą książkę Barbary Gizy o Jerzym Stefanie Stawińskim (wywiad-rzeka „Do filmu trafiłem przypadkiem”) wypełniały liczne zdjęcia – a na nich gwiazdy, festiwale, bankiety i światowe życie w prowincjonalnych czasach. Młody Cybulski i Tadeusz Janczar na plaży w Cannes w 1957 roku, Tadeusz Konwicki w towarzystwie wielkiej urody żony Stawińskiego – Heleny Amiradżibi. Wreszcie sam bohater, bardzo przystojny młodzieniec w białym, tenisowym komplecie z lat trzydziestych, który odbija piłeczkę bardzo wysoko, aż do współczesności.

Po latach, w otoczeniu kolejnego pokolenia aktorskiej młodzieży występującej w świetnym filmie „Jutro idziemy do kina” w reżyserii Michała Kwiecińskiego, według dołączonego do tamtego tomu scenariusza, Stawiński ciągle uśmiecha się tak samo. To grymas z lepszych czasów, mądrzejszego kina. Niepokornie zdystansowany uśmiech.