English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

10 2009

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET
„CZARODZIEJSKIEJ GÓRY”:
E jak Ero(t)ica

Małgorzata Łukasiewicz

Gdy umarł Joachim Ziemssen – a przypomnijmy, że umarł po żołniersku i mężnie, choć na sanatoryjnym łóżku – pani Stöhr wykrzykiwała „bohater, bohater” i domagała się, „aby nad jego grobem wykonana została «Erotica» Beethovena”.

Kalambur, co tu dużo gadać, jest przedni. Minimalny zabieg, a efekt kolosalny. Dodanie jednej zaledwie litery zmienia całkowicie znaczenie, ba, wywraca wszystko na opak.

Ten kalambur nie pada jednak z ust wyrafinowanego dowcipnisia, lecz z ust pani Stöhr, która zażywa opinii nieznośnej baby, zawsze wyrywa się z czymś niestosownym i lubi zadawać szyku używaniem słów albo wyrażeń niby to świadczących o ogładzie, tyle że zawsze albo fatalnie je przekręca, albo stosuje niewłaściwie. Erotica zamiast Eroiki to zatem nie celny kalambur, ale błędne użycie, przejęzyczenie, tzw. malapropizm. Pod tym względem pani Stöhr ma szereg godnych poprzedników literackich – zwłaszcza u Szekspira.

Przypadek pani Stöhr od początku daje Castorpowi do myślenia: jak to możliwe, by choroba szła w parze z głupotą, skoro choroba powinna człowieka wysubtelniać. Związki między chorobą a poznaniem i samopoznaniem należą do głównych wątków powieści. Mann wypowiadał się na ten temat także przy innych okazjach, np. pisząc o Dostojewskim, o Schillerze, o Nietzschem czy o teoriach Freuda.

Właśnie od Freuda wiemy, że rzekome nonsensy, które nam się wymykają w mowie, mogą mieć sens, ukryty głęboko w mechanizmach gry świadomości i podświadomości. W „Psychopatologii życia codziennego” i we „Wstępie do psychoanalizy” Freud przytacza i analizuje setki takich przejęzyczeń, w tym zaczerpniętych z literatury.

Ten akurat eksces pani Stöhr to freudyzm do kwadratu. Podstawienie erotyki w miejsce heroizmu streszcza przecież – w grubym uproszczeniu – tezę, że podłożem ludzkich zachowań, także tych najbardziej szacownych i bohaterskich, są motywacje seksualne.

Pierwsza styczność Manna z Freudem datuje się na rok 1911: w „Śmierci w Wenecji” widać refleksy szkicu Freuda o „Gradivie” Wilhelma Jensena. W „Czarodziejskiej górze” psychoanaliza ma swego rzecznika w doktorze Krokowskim, którego prelekcje nasycone są treściami przejętymi z „Trzech rozpraw o teorii seksualnej”. Bardziej szczegółowo z teorią psychoanalityczną Mann zaznajomił się po 1925 roku, choć nie jest jasne, czy sam studiował odnośne prace, czy też znał je z licznych już wówczas omówień.

Mann widział we Freudzie bezpośredniego następcę Schopenhauera i Nietzschego, doceniał wagę psychoanalitycznego przełomu. Musiało go zajmować to, co Freud miał do powiedzenia o archaicznej wierze w magiczną moc języka, o anamnezie, o identyfikacji z mitycznymi wzorami, o chorobie jako drodze poznania.

W 1929 roku w Monachium wygłosił mowę o miejscu Freuda we współczesnej kulturze, w 1936 roku przemawiał w Wiedniu z okazji osiemdziesiątych urodzin Freuda. Ale zarazem żywił pod adresem psychoanalizy pewne zastrzeżenia czy obawy. Z 1916 roku pochodzi notatka: „Freud postępowo-destrukcyjny, jak cała psychologia. Sztuka staje się niemożliwa, gdy się ją przejrzy na wylot”.

W „Czarodziejskiej górze”, po zakończeniu seansu spirytystycznego, Hans Castorp odbiera Krokowskiemu klucze. Ten gest może mieć swoje uzasadnienie w konkretnej sytuacji, ale klucze to klucze i zawsze mają w sobie coś symbolicznego, a ich odebranie – coś z aktu przejęcia władzy. W przemówieniu na osiemdziesięciolecie Freuda jest podobnie – berło terapii, która tu utopijnie rozciąga się na całą ludzkość i budzi nadzieje lepszej, szczęśliwszej przyszłości, wkłada Mann raczej w ręce artysty niż uczonego i lekarza.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.