English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

16 2009

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET
„CZARODZIEJSKIEJ GÓRY”:
H jak Hermina Kleefeld

Małgorzata Łukasiewicz

Jakże by w alfabecie „Czarodziejskiej góry” mogło zabraknąć Herminy Kleefeld, skoro w powieści ona sama jest panią alfabetu?

Chodzi wprawdzie o alfabet szczególnego rodzaju i przeznaczony do szczególnego użytku. Gdy do sanatorium przybywa młoda osoba z Danii, Ellen Brand, wykazująca niezwykłe zdolności mediumiczne, pacjenci urządzają seans spirytystyczny. Odbywa się to z całym należytym ceremoniałem, wieczorem, cokolwiek potajemnie, w pokoju panny Herminy Kleefeld, która opiekuje się młodszą koleżanką – „matkuje” jej, jak kilkakrotnie wspomina narrator. To Hermina przygotowała niezbędne rekwizyty, w tym „małe kościane płytki, używane zazwyczaj przy grze w karty jako żetony, na których teraz było atramentem wypisanych dwadzieścia pięć liter alfabetu”. (Dlaczego 25, a nie 26, jak przewiduje alfabet łaciński – podstawa języków europejskich, w tym niemieckiego – to inna historia). Uczestnicy zasiadają kręgiem przy stole, każdy palcem prawej ręki dotyka podstawki stojącego pośrodku kieliszka. Kieliszek zaś, poruszany skumulowaną energią, wskazywać ma litery, które – jeśli wszystko dobrze pójdzie – złożą się w upragniony komunikat od duchów.

Można by powiedzieć, że to tylko niepoważna zabawa, dla zabicia czasu i sanatoryjnej nudy. Ale weźmy pod uwagę, że kolejny seans – w którym Hermina Kleefeld również odegra ważną rolę – doprowadzi do wyjątkowej „materializacji”, tj. do sprowadzenia pomiędzy obecnych zmarłego Joachima Ziemssena. Poza tym alfabet to zawsze alfabet, klocki, z których buduje się słowa i literaturę. Nawet jeśli jest wypisany na żetonach do gry w karty – a nie wykuwany rylcem w kamieniu, w pocie czoła, jak czyni to Mojżesz w noweli Manna „Prawo”.

Kilka rozdziałów wcześniej Settembrini rozprawia o „egipskim bogu Thot, z którym identyczny był po trzykroć wielki Hermes hellenizmu, a który był czczony jako wynalazca pisma, opiekun bibliotek i patron wszelkich poczynań umysłowych”, w tym mowy literackiej. Naphta odpiera, że był to raczej „bóg małp, księżyca i dusz, przedstawiany jako pawian z sierpem księżyca na głowie, a pod nazwą Hermesa czczono w nim przede wszystkim boga śmierci i umarłych”. I jak zwykle trzeba Castorpa, ażeby połączyć w jedno te sprzeczne atrybuty boskości i wyciągnąć odpowiednie wnioski dotyczące literatury.

Hermina to żeńska wersja Hermanna („wojownik”, od staro-wysoko-niemieckiego heri, wojsko, i man, człowiek), jednak niezależnie od etymologii trudno nie usłyszeć fonetycznego podobieństwa między imieniem panny Kleefeld a imieniem wieloznacznego bóstwa.

Wkład Herminy Kleefeld w edukację Castorpa nie ogranicza się do alfabetu. Zaraz na początku Hermina szokuje go na spacerze, wydobywając z siebie – „jakimś niezrozumiałym sposobem” (bo usta ma przy tym zamknięte) – gwizd, przypominający odgłos, jaki wydają „jarmarczne gumowe świnki”. Joachim wyjaśnia, że panna Kleefeld przeszła zabieg sztucznej odmy, stosowany wówczas od niedawna w leczeniu gruźlicy, a polegający na operacyjnym wprowadzeniu do opłucnej powietrza: „Rozumiesz, napełnia się człowieka gazem”. „Radca Behrens robi to na pewniaka”. Hermina zaś potrafi gwizdać odmą i „to jest jej swoisty talent”.

Castorp jest wstrząśnięty i gotów zarazem śmiać się i płakać (por. B jak bobsleje). Wyszło przecież na to, że człowiek to taki aparat, niby skomplikowany, ale mający też coś wspólnego z jarmarcznymi gadżetami. Można go otworzyć, dostać się do wewnątrz, podłubać i napełnić gazem. Czyli – tchnąć weń duszę? Demonstracja Herminy to bez mała akt stworzenia człowieka, karykaturalny, demiurgiczno-chirurgiczny, golemowy.

Bywa, że taki aparat ma jeszcze specjalny talent – do gwizdania, no i do posługiwania się alfabetem.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.