dwutygodnik - strona kultury

Katarzyna Ziółkowska-Banak

Jak podtrzymać zainteresowanie mediów i publiczności konkursem fotografii prasowej? Najpierw – kontrowersyjną decyzją, później – małym skandalem, który wypłynie już po ogłoszeniu wyników i zagwarantuje nawrót uwagi

Awantura o retusz

Mały skandal oczywiście nie jest taki mały – biorąc pod uwagę skalę konkursu. Jury zdecydowało o zdyskwalifikowaniu jednego ze zdjęć Stepana Rudika z cyklu nagrodzonego w Sports Features – okazało się, że zostało poddane zbyt zaawansowanej obróbce cyfrowej. A jako że decyzja zapadła  kilka tygodni po ogłoszeniu wyników konkursu, Stepan mógł przez chwilę poczuć smak zwycięstwa. Teraz pozostał mu tylko niesmak, podobnie jak i samemu jury, o którym opóźniony czas reakcji nie świadczy najlepiej. Tak czy siak – skandal jest ostatnio popularny – niedawno podobna historia zdarzyła się na konkursie Wildlife Photographer of The Year. Dyskwalifikacja wywołuje poruszenie wśród widzów i gwarantuje nawrót uwagi.

Krew, pot i łzy

Trzeba zresztą przyznać, że ze skandalem czy bez – żaden inny konkurs fotografii prasowej nie wywołuje tak szerokiego zainteresowania jak World Press Photo. Bo też żaden nie jest aż tak skomercjalizowany. Zdjęcia nagradzane w kolejnych odsłonach konkursu można w Polsce oglądać na dużych objazdowych wystawach od lat. Są organizowane w coraz łatwiej dostępnych miejscach – coraz bliżej ludzi, coraz mniej kameralnie, coraz bardziej przy okazji i w biegu. Zeszłoroczna warszawska prezentacja pokazywana była w centrum handlowym między knajpą z kanapkami a winiarnią. Goście, pogryzając przekąski po męczącym dniu zakupów, mogli cieszyć oko obrazami zbrodni, powodzi, cyklonów i wojen. W nadmiarze – przestają zadziwiać. World Press Photo od lat już kojarzone jest z krwawymi obrazami przemocy. I choć czasem jeszcze nagradzane zdjęcia ożywiają dyskusje na temat etyki fotoreportera, to estetyka najczęściej doceniana w konkursie zaczyna powoli nudzić.

WORLD PRESS PHOTO ZDJĘCIE ROKU 2008,
fot. Anthony Suau, USACiekawie z uodpornieniem na przemoc zagrał Anthony Suau – zeszłoroczny laureat World Press Photo. Nagrodzone zdjęcie zdawało się ukazywać obszar objęty wojną, w rzeczywistości pokazywało eksmisję mieszkańców domu w Ohio. Automatycznie zakładamy, że zdjęcie, na które patrzymy, to kolejny wojenny reportaż. Nie jest to zresztą założenie bezpodstawne. W ubiegłorocznej edycji konkursu poza Fotografią Roku zdjęcia w większości kategorii dotyczyły wojen, sporów, kataklizmów i ich następstw. Podobnie w tym roku.

Wyjątkiem jest Zdjęcie Roku 2009. Na pierwszy rzut oka wygląda jak obraz z oblężonego miasta, a jego bohaterki – stojące na dachu kobiety – zdają się wzywać pomocy. Okazuje się jednak, że protestują przeciwko zafałszowanym wynikom wyborów, stoją na dachu – bo tak wtedy protestowali wszyscy mieszkańcy Iranu, a budynek w tle to nie ruina po wybuchu, ale dom w trakcie budowy. To zdjęcie oddziałuje na widza podobnie jak praca laureata z poprzedniego roku – jest wieloznaczne, ma w sobie coś więcej niż tylko obraz. Tak właśnie nagrodę uzasadniała Kate Edwards z jury – zdjęcie Pietro Masturzo buduje atmosferę i pobudza do myślenia.

(Foto)amator

Nie to jednak w tegorocznej odsłonie konkursu jest najbardziej kontrowersyjne. Deliberowanie nad tym, czy słuszne jest ukazywanie przez media tylko najtragiczniejszych elementów naszego życia nie jest niczym nowym. To, co niepokoi, to kierunek, w którym konkurs zmierza. Pierwszy raz przyznano nagrodę dla fotografa amatora, a przyznawanie nagród w tej kategorii wydaje się dość niebezpiecznym precedensem. Pomysł ten nie wzbudzałby żadnych zastrzeżeń, gdyby chodziło o jakikolwiek inny rodzaj zdjęć. Dopuszczenie amatorów do konkursu fotografii artystycznej, przyrodniczej, portretowej czy jakiejkolwiek innej, świadczyłoby jedynie o większym otwarciu organizatorów na świeżość spojrzenia artystów z urodzenia, ludzi o doskonałej intuicji kompozycyjnej, dobrym oku i wyczuciu. Ale podstawowym celem i wartością fotografii prasowej nie jest jej walor warsztatowy. Wielu uważa nawet, że kwestie kompozycji schodzą w reportażu na dalszy plan. World Press Photo to konkurs na najszybsze oko, na łapanie momentu, na bycie we właściwym miejscu o właściwej porze. W tych właściwych miejscach są często po prostu przypadkowi przechodnie, a media coraz częściej opierają się na przekazach amatorskich. World Press Photo idzie więc z duchem czasu. Ale czy to jest dobry duch?

I MIEJSCE W KATEGORII CONTEMPORARY
ISSUES STORIES, fot. Eugene Richards, USA,
Reportaż Getty Images/The Sunday Times
Magazine /Paris MatchByć może przyszłością fotografii prasowej wcale nie są fotografowie? Globalna wioska McLuhana rozrosła się tak bardzo, że wspomagana przez technologie napędza się sama. Bo choć o teoriach McLuhana można myśleć różnie, a niektóre krytykowane już za jego czasów koncepcje mogą dziś wydawać się przede wszystkim zabawne, trudno nie przyznać, że wiele z nich wyprzedziło epokę. Trzydzieści lat po śmierci McLuhan ma swoją stronę internetową, gdzie jego myśli żyją własnym wirtualnym życiem. Jego teoria mediów jako przedłużenia zmysłów człowieka, traktowana w sposób mniej dosłowny – jest dziś bardzo adekwatna. Każdy, dzięki łatwo dostępnym, tanim technologiom, może uchwycić zdarzenie już w chwili jego dziania się, uwiecznić je i przekazać dalej.

Napisanie tekstu, zrobienie zdjęcia, sfilmowanie, nagranie, to już dzisiaj tylko kwestia refleksu, tego jak bardzo jesteśmy zrośnięci z aparatem, kamerą, dyktafonem. Jeśli tylko użyjemy ich równie szybko jak używamy naszych oczu czy uszu, staniemy się przekaźnikiem. One staną się przedłużeniem naszych zmysłów, a my – odnogą globalnej sieci informacyjnej. Bo przesłanie przez internet tego, co uchwyciliśmy, jest równie proste jak samo uchwycenie. W ten sposób każdy może dziś przyjąć na siebie rolę społeczną, która przysługiwała dotychczas jedynie dziennikarzom. Każdy może informować. Nie ma to jednak nic wspólnego z prawdziwym dziennikarstwem, które służyć powinno czemuś więcej niż tylko pokazywaniu. Każda informacja wymaga opisu, podłoża. Czy nieprofesjonalni informatorzy, dziennikarze z przypadku będą w stanie zapewnić odbiorcom odpowiednią jakość? Dopóki ich materiały wykorzystywane są przez profesjonalne media, które traktują je jako element szerszego przekazu – nie ma się czego obawiać. Jednak w czasach internetu po świecie krąży coraz więcej informacji bez kontekstu.

Człowiek na linie

Fotografia prasowa to balansowanie na bardzo cienkiej linie – między informacją a sensacją. Zawodowi fotoreporterzy chodzą po tej linie od lat i mają w tym doświadczenie. Potrafią utrzymywać równowagę, ale przecież nawet im zdarza się przechylić na niewłaściwą stronę. Jak z tym trudnym balansem poradzi sobie amator? Naturalnie – wiele decyzji spada na redaktorów i to oni decydują, które spośród dostępnych zdjęć można opublikować. Podobnie wybierają jurorzy konkursu.

Zdjęcie nagrodzone na World Press Photo w kategorii dla amatorów to kadr z filmu nakręconego telefonem komórkowym, ukazującego ostatnie chwile życia Iranki Nedy Soltani zastrzelonej podczas protestów. Te wstrząsające sceny krążyły w serwisie You Tube, zostały też pokazane przez największe informacyjne stacje telewizyjne – CNN, ABC, CBS, NBC. Młoda kobieta stała się symbolem. Pytanie tylko – dlaczego? Czy nie dlatego, że jedną z ostatnich rzeczy, które w życiu zobaczyła, była skierowana w jej stronę komórka, nagrywająca scenę jej śmierci? Czy nie dlatego, że media, gwałcąc wszelkie ustalone normy etyczne, sprawiły, że cały świat zobaczył jej piękną twarz, z której ust i nosa coraz szybciej wypływa krew? To, że przed emisją tych scen pojawiały się ostrzeżenia o ich brutalności, o tym, że pokazują śmierć w bliskim ujęciu – nie ma tu większego znaczenia. Została przekroczona granica, która powinna być nieprzekraczalna. Z materiałów nadesłanych przez przypadkowych reporterów media korzystają zwykle w ostateczności. Tylko wtedy, kiedy na miejscu nie było żadnego dziennikarza, a redaktorzy uznają za konieczne pokazanie pewnych wydarzeń. Czy ta sytuacja była koniecznością? Jury konkursu uhonorowało autora filmu ze względu na rolę, jaką jego przekaz odegrał w międzynarodowych mediach. I rzeczywiście była to rola ważna, ale też ogromnie kontrowersyjna. Nagroda w pewnym stopniu odziera ją z kontrowersji.

Na straży standardów

I MIEJSCE W KATEGORII SPOT NEWS SINGLES
fot. Adam Ferguson, Australia /VII Mentor
Programfor The New York TimesPytanie, czy tak prestiżowy – a w każdym razie głośny i popularny – konkurs jak World Press Photo nie powinien narzucać standardów? Debata o tym, czy rolą konkursu jest „ustawianie poprzeczki”, jest związana z debatą o roli fotografii prasowej i reportażu. To – idąc dalej – analiza roli społecznej reportera. To już nawet nie decyzja o przyznaniu priorytetu informacji nad sensacją. Każda fotografia to informacja wysłana w świat w określonym celu. Każdy reporter powie, że robi zdjęcia po to, aby coś opinii publicznej uzmysłowić, aby pokazać miejsca tragedii, wyzysku, konfliktu. Czy jednak dziennikarze i wydawcy, albo jurorzy konkursu, powinni dbać również o standardy estetyczne? Czy w tę rolę fotoreportera jest też wpisana konieczność ukazywania odbiorcom piękna? Nie tyle piękna świata, co piękna fotografii jako takiej? Nauczenia widza, czym jest dobre zdjęcie. Jeśli uznamy, że tak – bo fakt, że fotografia prasowa jest w dużym stopniu podporządkowana samemu wydarzeniu, chwili, szybkości reakcji, nie oznacza, że zdjęcie nie może być dobre – mamy prawo oczekiwać właśnie takich zdjęć na World Press Photo. Takim zdjęciem jest malarska praca Pietro Masturzo, ale już nie zdecydowana większość zdjęć docenionych w innych kategoriach. Można więc odnieść wrażenie, że organizatorzy i jurorzy World Press Photo 2009 byli rozdarci między chęcią docenienia prac atrakcyjnych artystycznie – wprowadzenia do konkursu powiewu świeżego powietrza i oddechu od corocznego zalewu przemocy – a kontynuacją tego krwawego nurtu i pójściem z duchem czasu. Tego czasu, który pozwala każdemu być reporterem.