English version

Narodowy Instytut Audiowizualny

@dwutygodnik

dwutygodnik - strona kultury

24 2010

Archiwum numerów

Kwiecień 2009: 01 2009; 02 2009

Maj 2009: 03 2009; 04 2009; 05 2009

Czerwiec 2009: 06 2009; 07 2009

Lipiec 2009: 08 2009; 09 2009

Sierpień 2009: 10 2009; 11 2009

Wrzesień 2009: 12 2009

Wrzesień 2009: 13 2009

Październik 2009: 14 2009; 15 2009; 16 2009

Listopad 2009: 17 2009; 18 2009

Grudzień 2009: 19 2009

Grudzień 2009: 20 2009

Styczeń 2010: 21 2010; 22 2010

Luty 2010: 23 2010; 24 2010

Marzec 2010: 25 2010; 26 2010

Kwiecień 2010: 27 2010; 28 2010

Maj 2010: 29 2010; 30 2010; 31 2010

Czerwiec 2010: 32 2010; 33 2010

Lipiec 2010: 34 2010; 35 2010

Sierpień 2010: 36 2010; 37 2010

Wrzesień 2010: 38 2010; 39 2010

Październik 2010: 40 2010

Październik 2010: 41 2010; 42 2010

Listopad 2010: 43 2010; 44 2010

Grudzień 2010: 45 2010; 46 2010

Styczeń 2011: 47 2011

Styczeń 2011: 48 2011

Luty 2011: 49 2011; 50 2011

Marzec 2011: 51 2011; 52 2011

Kwiecień 2011: 53 2011; 54 2011

Kwiecień 2011: 55 2011

Maj 2011: 56 2011; 57 2011

Czerwiec 2011: 58 2011; 59 2011

Lipiec 2011: 60 2011; 61 2011

Sierpień 2011: 62 2011; 63 2011

Wrzesień 2011: 64 2011; 65 2011

Październik 2011: 66 2011; 67 2011; 68 2011

Listopad 2011: 69 2011; 70 2011

Grudzień 2011: 71 2011; 72 2011

Styczeń 2012: 73 2012; 74 2012

Luty 2012: 75 2012

Luty 2012: 76 2012

Marzec 2012: 77 2012; 78 2012; 79 2012

Kwiecień 2012: 80 2012; 81 2012

Maj 2012: 82 2012

Literatura
Teatr
Film
Sztuka
Muzyka
Produkty uboczne
Felietony
Rozmowy
Fikcje
Figle
Newsletter

Newsletter

Wpisz swój adres e-mail,
aby otrzymać nasz newsletter.

Małgorzata Łukasiewicz

ALFABET CZARODZIEJSKIEJ GÓRY:
L jak lekcja anatomii

Małgorzata Łukasiewicz

Seans spirytystyczny, ten najważniejszy, który zakończy się udaną materializacją, odbywa się w pokoju ordynacyjnym dra Krokowskiego. W pokoju tym na ścianie wisi sztych „Anatomii” Rembrandta. Można się zastanawiać, o który obraz Rembrandta chodzi – o „Lekcję anatomii dra Nicolasa Tulpa”, gdzie postaci w czarnych strojach z białymi koronkowymi kołnierzami otaczają leżące ukośnie zwłoki, czy o późniejszą „Lekcję anatomii dra Joana Deymana”, w całości znaną tylko z ryciny, bo z płótna po pożarze pozostał tylko fragment: niekompletna sylwetka prelektora i zwłoki w przeraźliwym skrócie perspektywicznym umieszczone na wprost widza. Tak czy owak ten element wyposażenia można by spokojnie uznać za równie typowy dla lekarskiego gabinetu jak popiersie Hipokratesa, kryta ceratą leżanka, parawan, biurko itd.

Ale, jak to często bywa u Tomasza Manna, funkcja realistycznego szczegółu nie sprowadza się do zwykłego meblowania powieściowego świata. Rembrandtowskie lekcje anatomii wnoszą ze sobą nie lada bagaż. Nie chodziło przecież wyłącznie o malarskie uwiecznienie luminarzy fakultetu i medycznych osiągnięć. Sekcji dokonywano na zwłokach straconych przestępców, niejako tytułem dopełnienia kary. Odbywały się publicznie i przyciągały tłumy, a gildia chirurgów zlecała sporządzenie wizerunku operacji. Wszystko to – forsowanie bram śmierci, w kostiumie naukowej powagi, z silną domieszką moralnego pouczenia, od razu przekształcone w atrakcyjne widowisko i dodatkowo przyprawione kunsztem artysty – wszystko to Mann wiesza razem na ścianie, aby patronowało seansowi wywoływania zmarłych.

W bliższych Mannowi czasach i klimatach mocny węzeł między anatomią a sztuką zadzierzgnął Goethe. Studiował anatomię i sam prowadził z niej wykłady – nie na fakultecie medycyny, lecz w szkole rysunków w Weimarze. Tę pasję, w powiązaniu z pasją artystyczną, przekazał swemu bohaterowi, Wilhelmowi Meistrowi. Tomasz Mann pisze o tym w eseju „Goethe i Tołstoj” i niepostrzeżenie przenosi pożytki płynące z anatomii na sztukę słowa. Padające w eseju sformułowania, jego własne i zaczerpnięte od Goethego, powtarzają się też w „Czarodziejskiej górze”.

Swoją lekcję anatomii Castorp odbiera w powieści u radcy Behrensa, w czasie wizyty w prywatnych apartamentach lekarza, który jest też malarzem amatorem. Gdy mowa o skośnych oczach Kławdii Chauchat, Behrens wypowiada pamiętne słowa: „Musi pan tę skośność uzyskać w ten sam sposób, w jaki ją natura tworzyła”. Inaczej: podpatrzyć, jak to zostało zrobione, po to, by potem zrobić samemu. Ustami Behrensa przemawia Goethe, te słowa to bowiem trawestacja ze „Wstępu do «Propylejów»”: „w sztuce dopiero wtedy możemy rywalizować z naturą, gdy przynajmniej w pewnym stopniu nauczymy się od niej sposobu, w jaki postępuje ona tworząc swoje dzieła” (przeł. Dorota Kasprzyk).

W dalszym ciągu tej sceny także Castorp szermuje formułami Goethego i komentarzami Manna. Jest to zresztą jeden z nielicznych momentów powieści, kiedy nasz bohater – bardzo ostrożnie, nieśmiało i z zastrzeżeniami – uchyla maski mieszczańskiego synka, prostaczka i filistra i zdradza się ze „swoimi artystycznymi zapędami”. Pozwala się zobaczyć jako artysta, wprawdzie dopiero terminujący, ale skwapliwie przyswajający sobie sekrety warsztatu mistrza. W następnym rozdziale sprowadzi sobie podręczniki anatomii i będzie na własną rękę kontynuował studia. Z dobrym skutkiem, bo w czasie seansu spirytystycznego uda mu się wywołać postać Joachima, a ściślej: uda mu się sprawić, że obecni tę postać zobaczą, ze wszystkimi charakterystycznymi szczegółami, zapadłymi policzkami, odstającymi uszami i łagodnym spojrzeniem.

Małgorzata Łukasiewicz, ur. 1948, tłumaczka literatury niemieckojęzycznej, eseistka, autorka m.in. tomu esejów „Rubryka pod różą” (2007), nominowanego do Nagrody Nike. Ostatnio w jej przekładzie ukazała się „Radosna wiedza” Nietzschego i „Pierścienie Saturna” W. G. Sebalda.