dwutygodnik - strona kultury

Marta Nadzieja

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu uwielbiany, przez publiczność wręcz noszony na rękach. Dziś w najlepszym wypadku otwiera poczet wirtuozów dźwigających na barkach spuściznę XIX-wiecznej pianistyki

1.

Z grona pianistów minionego stulecia to z pewnością Vladimir Horowitz swoimi koncertami zbudował sobie pomnik ze spiżu, i to z pewnością jego nazwisko pada, kiedy w niezobowiązujący sposób rozmawia się o pianistyce w najogólniejszym tego słowa znaczeniu. Ale jest w osobie artysty coś, czego próżno szukać u innych. Horowitz to pianista, który drażni się ze słuchaczami. Drażni się tak bardzo, że rozpala uszy odbiorcy do czerwoności. A jednak jeśli na chwilę z uwagą posłuchać tego niby kuglarstwa, zaraz okazuje się, że to jedna wielka politura. Co kryją kolejne warstwy?

1. Technologię ręki (upiornie płaska, z karykaturalnie wygiętymi na zewnątrz nadgarstkami);

2. Drapieżność (Horowitz prześlizgiwał się po klawiszach z zawrotną prędkością, mimo że siedział przed instrumentem jak zastygly);

3. Hultajską przekorę (jego interpretacje od początku do końca to wodzenie za nos i naginanie struny).

Po latach wewnętrznych walk i solilokwialnych sporów nie boję się spojrzeć w lusterko puderniczki i przyznać: Horowitz jest geniuszem właśnie dlatego, że jego interpretacje obierają bardzo szczególny rodzaj egzystencji. Ich gęstość, prowokacyjna dezynwoltura w odczytywaniu zapisu nutowego czy –przez niektórych uważane za grubiańskie i rozdęte – transkrypcje, które stały się specjalnością pianisty („15. Rapsodia” Liszta) irytują tak bardzo, że nie sposób się od nich uwolnić.

2.

Pisałam kiedyś tekst o Arturze Rubinsteinie. Pisanie przetykałam dwiema płytami: DVD z koncertami Chopina i Griega w jego wykonaniu i płytą „The Last Concert” Horowitza. Do granic zirytowała mnie nonszalancja tego ostatniego, kiedy na koncercie anonsowanym jako „ostatni” w wieku lat 83 grał Mazurka b-moll Chopina, a uwiódł mnie patologiczny wręcz spokój tego pierwszego, kiedy ładnie i składnie sprawozdawał Robertowi MacNeil, jak to matka (?) powtarzała mu wielokrotnie: „Nie daj się!”. (Uwiedzenie przez Rubinsteina miało jeszcze aspekt osobisty: moja babcia zawsze, kiedy mnie żegna, zaciska pięść i zaklina: „Nie daj się!”.)

Bo przecież, pisząc o Rubinsteinie, nie sposób nie myśleć o nim przez pryzmat Vladimira Horowitza.

Bo przecież, pisząc o Horowitzu, nie sposób nie myśleć o nim przez pryzmat Artura Rubinsteina.

Spór Horowitz-Rubinstein ma taką temperaturę, jak inne kontrowersyjne diady: Słowacki-Mickiewicz, Miłosz-Herbert…

Na czyją stronę wskazuje Twoje wahadło?

Tamtego lata słuchałam Horowitza z niesmakiem, nie mogąc opędzić się od myśli, że intelekt pianisty musiał być dokładnie taki, jak jego gra. Powierzchowny, efekciarski, pobieżny, wręcz wulgarny.

3.

O relacji tych dwóch tytanów pisze w biografii „Horowitz. Życie i muzyka” Herold C. Schonberg. Przytacza dwie anegdoty.

Według pierwszej Rubinstein miał publicznie przyznać, że jego kolega po fachu (Schonberg utrzymuje, że ci dwaj pozostawali w poprawnej, acz chłodnej przyjaźni) jest od niego technicznie lepszy. Według drugiej Horowitz miał się pojawić na jednym z koncertów Artura i to wówczas, kiedy sam na klika lat wycofał się z życia koncertowego. Za kulisami Rubinstein miał mu zaproponować wspólny występ. W oczach biografa Horowitza było to jak wyzwanie do pojedynku kogoś, kto pozbawiony jest rąk.

Horowitz naturalnie nie skorzystał z propozycji.

4.

Schonberg, który w przedmowie do książki anonsuje, że znał dobrze jej bohatera, na kartach „Horowitz. Życie i muzyka” jak tylko może wystrzega się osobistego tonu. Trudno więc na podstawie jego zdań dociec, jaka relacja łączyła go z pianistą, ponieważ nigdzie nie ma tu zapisów typu „moje spotkanie z…”. Z jednej strony – to zarzut. Z drugiej – zaleta.

Z aptekarską wręcz precyzją Schonberg przytacza fragmenty recenzji opiewających bądź dezawuujących Vladimira. Recepcja sztuki pianistycznej Horowitza w prasie to rozdział na osobny tekst, ale potwierdza się postawiona wyżej teza. Horowitz jest geniuszem dlatego, że jego interpretacje obierają bardzo szczególny rodzaj egzystencji. Irytują, wywołują gniew, oburzają. Widać to w krytycznych recenzjach z jego występów, ale – co paradoksalne – właśnie te okazują się najbardziej inspirujące. Recital w Tokio z 1983 roku, który można podsumować krótko: katastrofa – paradoksalnie porażkę pianisty przekuł w… sukces. Czytać o sobie: „popękany antyk”? Z rozdętym do granic możliwości ego Horowitz mógł oczywiście czuć się dotknięty. Ale jest też jaśniejsza interpretacja tych słów: klasyk dotknięty  t y l k o  patyną czasu…

5.

Schonberg – jak na dyskretnego kronikarza przystało – z taktem i umiarem pisze o życiu osobistym Horowitza. Nie dementuje, ale też do końca nie potwierdza homoseksualizmu swojego bohatera. Wiele miejsca poświęca Wandzie – żonie pianisty, córce dyrygenta Artura Toscaniniego. Tutaj też chce być sprawiedliwy: rewiduje opinie na temat Wandy (władcza, arogancka, demoniczna), opowiadając o konkretnych sytuacjach. Wyłania się z nich mimo wszystko heteryczne usposobienie córki Toscaniniego. Dobrze to, czy źle?

Dobrze. Wnikliwy odbiorca sztuki pianistycznej Horowitza i sztuki pisarskiej Schonberga dostrzeże, że w tym salomonowym podejściu jest metoda. Demoniczna Wanda jawi się tu jako dopust boży w życiu chaotycznego Vladimira.

6.

A co z inkryminowanymi Horowitzowi cechami: błazeństwem, próżnością i megalomanią? Oraz tym, że intelekt wywoływanego już Rubinsteina i intelekt Vladimira dzieliły lata świetlne?

Oddajmy głos Schonbergowi. „W ostatniej dekadzie życia w tego typu programach [talk-show – przyp. MN] i podczas konferencji prasowych próbował być jednocześnie dowcipnym grand seignur. W przeciwieństwie do Rubinsteina nie miał w sobie nic z grand seignur. Mądrość – a bywał naprawdę mądry – czasem przesłaniała jego niedojrzałość i próżność, przez które pozwalał sobie na głupie słowne ekstrawagancje. Jego cięte riposty w trakcie konferencji prasowych zazwyczaj były, oględnie mówiąc, żenujące”.

7.

Dziś Horowitza słyszę inaczej, choć z trwałymi zastrzeżeniami. Byle nie tykał Chopina i Beethovena (którego sonaty zresztą nie bardzo poważał).

Ale Liszt, Skriabin czy Schumann Horowitza to byty osobne. Dlaczego? Bo słychać w nich bardziej niż u innych o r g a n y  pianisty. Kiedy słyszę dwie wersje „Valle d’obermann” czy Sonaty h-moll Liszta, mogę tylko próbować się domyślać, co bolało artystę. I to wszystko tym bardziej czyni go moim bohaterem – z jednym zastrzeżeniem: dość już etykietek „nowy Horowitz”.

Każdego młodszego, bardziej zdolnego młodzieńca jego płytowa macierz anonsuje jako „następcę Horowitza”. Przekręcam głowę w lewo. Przekręcam głowę w prawo. Nie widzę nikogo, kto by dźwigał z klasą dziedzictwo Horowitza.

Harold C. Schonberg, „Horowitz. Życie i muzyka”.
Przeł. Robert Ginalski, 543 strony, niebieska studnia 2010Ale, ale… Jest Arcadi Volodos, który z imponującą konsekwencją nagrywa rzadko i nie dąży bez namysłu do etykietki: „nowy Horowitz”.

8.

Horowitz prędki, niepokorny, niecierpliwy, osobny, impulsywny, zdenerwowany, gwałtowny.

Horowitz. Mój Słowacki, mój Miłosz fortepianu.